Bilim ve teknolojinin gelişmesine rağmen batıl inançlar günlük yaşamımızdaki yerini koruyor. Birçoğumuz uğursuzluk getirdiğine inanılan davranışlardan kaçınıyor, önemli günlerde uğurlu kabul ettiğimiz nesneleri yanımızda taşıyoruz. Üstelik bunların gerçek bir etkisi olmadığını bilsek bile alışkanlıklarımızdan vazgeçemiyoruz. Chicago Üniversitesi'nden psikolog Jane L. Risen, 2016 yılında Psychological Review dergisinde yayımlanan araştırmasında bu durumu psikolojik açıdan ele aldı. Risen'a göre insanlar bazen bir düşüncenin mantıksız olduğunu fark etse bile sezgilerinin peşinden gitmeyi tercih edebiliyor. Bu durum, batıl inançların neden bu kadar yaygın olduğunu anlamak açısından önemli ipuçları sunuyor.
Batıl inanç, belirli davranışların, nesnelerin veya olayların gerçekte kanıtlanmış bir neden-sonuç ilişkisi bulunmadığı halde şans, uğur ya da uğursuzluk getirdiğine inanmaktır.
Kara kedinin önünden geçmenin kötü şans getireceğini düşünmek, 13 sayısını uğursuz kabul etmek, tahtaya vurmak veya sınava girerken uğurlu bir kalem taşımak bu inançlara örnek gösterilebilir.
Bu davranışların ortak noktası, gerçek dünyadaki sonuçları değiştirdiğine ilişkin bilimsel bir kanıt bulunmamasına rağmen insanların bunları sürdürmesidir.
Chicago Üniversitesi'nden psikolog Jane L. Risen, 2016 yılında yayımlanan Believing What We Do Not Believe: Acquiescence to Superstitious Beliefs and Other Powerful Intuitions başlıklı çalışmasında insanların mantıksız olduğunu bildikleri inançları neden sürdürdüğünü inceledi.
Risen, geleneksel psikolojik açıklamalarda insanların yanlış bir düşünceyi fark ettiklerinde onu düzeltmeye çalıştıklarının varsayıldığını belirtiyor. Ancak batıl inançlarda durum her zaman böyle işlemiyor.
Araştırmacıya göre insanlar bir düşüncenin mantıklı olmadığını fark edebilir ancak yine de sezgilerine uymaya devam edebilir. Risen bu durumu acquiescence kavramıyla açıklıyor. Başka bir ifadeyle kişi, yanlış olduğunu bildiği bir düşünceyi düzeltmek yerine onun etkisi altında davranmayı sürdürebiliyor.
1. Mantığımız ve sezgilerimiz her zaman aynı şeyi söylemez
Risen'ın çalışmasında öne çıkan noktalardan biri, insan zihninin iki farklı düşünme biçimiyle hareket edebilmesi.
İlk düşünme biçimi hızlı, sezgisel ve otomatik tepkiler oluşturuyor. İkinci düşünme biçimi ise daha yavaş, bilinçli ve analitik değerlendirmeler yapıyor.
Örneğin bir futbol taraftarı, takımının maçını izlerken uğurlu formasını giydiğinde takımının kazanma ihtimalinin değişmeyeceğini biliyor. Ancak formasını giymediğinde kendisini huzursuz hissedebiliyor.
Yani kişi mantığıyla formanın maçın sonucunu etkilemeyeceğini kabul ederken sezgisel olarak ona anlam yüklemeye devam ediyor.
2. Yanlış olduğunu bilmek, davranışı değiştirmeye yetmiyor
Batıl inançların en ilginç taraflarından biri de insanların bu davranışları bazen inanmadıkları halde sürdürmesi.
Örneğin tahtaya vurmanın kötü bir olayın gerçekleşmesini engellemeyeceğini biliyor olabilirsiniz. Ancak olumsuz bir ihtimalden söz ettiğinizde yine de tahtaya vurma ihtiyacı hissedebilirsiniz.
Risen'ın açıklamasına göre burada önemli olan, yanlışlığı fark etmekle o davranışı değiştirmek arasındaki fark.
İnsan bir düşüncenin mantıksız olduğunu anlayabilir ancak onu tamamen terk etmeyebilir. Bu nedenle batıl inançlar, yalnızca bilgi eksikliğiyle açıklanamıyor.
3. Batıl inançlar neden bu kadar güçlü?
Risen'ın çalışması, batıl inançların yalnızca yeterli bilgiye sahip olmamakla ilgili olmadığını gösteren önemli bir psikolojik yaklaşım sunuyor.
İnsanlar bazen eğitimli, bilinçli ve mantıklı düşünme becerisine sahip olsalar bile sezgisel tepkilerinden uzaklaşamayabiliyor.
Örneğin önemli bir maç öncesinde uğurlu formasını giyen bir taraftar, bunun bilimsel bir karşılığı olmadığını bilmesine rağmen alışkanlığını sürdürebiliyor. Çünkü burada belirleyici olan yalnızca neye inandığı değil, o inancın kendisinde oluşturduğu sezgisel etki oluyor.
Batıl inançlara sahip olmak tek başına psikolojik bir rahatsızlık anlamına gelmiyor. Risen'ın çalışmasının da dikkat çektiği gibi bu tür düşünceler yalnızca belirli kişilere özgü değil. Eğitimli ve sağlıklı bireylerde de görülebiliyor.
Ancak batıl inançlar kişinin günlük kararlarını kontrol etmeye, yaşamını kısıtlamaya veya yoğun kaygıya neden olmaya başladığında farklı bir değerlendirme gerekebilir.
